English
Български
Ελληνικά
Português
Română
Wprowadzenie
W ostatnich dziesięcioleciach sztuczna inteligencja (Artificial Intelligence – AI) oraz robotyka zyskały znaczącą rolę we współczesnym społeczeństwie, wywierając wpływ na takie obszary jak edukacja, opieka zdrowotna, biznes czy rynek pracy. Wraz ze wzrostem znaczenia tych technologii oraz ich coraz większym udziałem w procesach decyzyjnych pojawia się istotne pytanie: czy sztuczna inteligencja i robotyka będą w stanie ograniczyć uprzedzenia i dyskryminację ze względu na płeć, czy też przeciwnie – mogą przyczyniać się do utrwalania istniejących nierówności?
Argumenty przemawiające za pozytywną rolą sztucznej inteligencji i robotyki
Z jednej strony sztuczna inteligencja i robotyka mogą przyczynić się do ograniczenia dyskryminacji ze względu na płeć, ponieważ zautomatyzowane systemy mogą być projektowane tak, aby podejmowały decyzje w oparciu o obiektywne kryteria, a nie emocje czy stereotypy. Przykładowo, w procesach rekrutacyjnych systemy oparte na sztucznej inteligencji mogą oceniać kandydatów przede wszystkim na podstawie ich umiejętności, kwalifikacji oraz doświadczenia zawodowego, bez uwzględniania płci. Ponadto narzędzia wykorzystujące sztuczną inteligencję mogą sprzyjać promowaniu równości płci poprzez zapewnianie bardziej równego dostępu do edukacji, informacji oraz możliwości rozwoju zawodowego. Dodatkowo AI może wspierać identyfikowanie wzorców dyskryminacji dzięki analizie dużych zbiorów danych, co ułatwia wykrywanie nierównego traktowania w takich obszarach jak wynagrodzenia, awanse czy praktyki rekrutacyjne.
Argumenty przeciwko technologii i jej ograniczenia
Z drugiej strony sztuczna inteligencja i robotyka nie są z natury neutralne. Systemy te są tworzone przez ludzi i trenowane na danych, które często odzwierciedlają istniejące uprzedzenia społeczne, w tym stereotypy i nierówności związane z płcią. W konsekwencji sztuczna inteligencja może nieświadomie odtwarzać, a nawet wzmacniać istniejące formy dyskryminacji.
Na przykład, jeśli dane historyczne pokazują nierówności między kobietami a mężczyznami w określonych zawodach, system AI może nauczyć się preferować jedną płeć kosztem drugiej. Ponadto brak różnorodności wśród programistów, projektantów systemów oraz osób podejmujących decyzje w sektorze technologicznym może prowadzić do tworzenia rozwiązań obarczonych stronniczością, które nie uwzględniają różnych perspektyw społecznych.
Przygotowanie młodych dziewcząt do pracy z technologiami informacyjno-komunikacyjnymi, robotyką i sztuczną inteligencją
Rola szkół
Aby sztuczna inteligencja i robotyka mogły rzeczywiście przyczynić się do zwiększenia równości płci, konieczne jest odpowiednie przygotowanie młodych dziewcząt oraz zachęcanie ich do podejmowania studiów w takich dziedzinach jak technologie informacyjno-komunikacyjne (ICT – Information and Communication Technology), robotyka czy sztuczna inteligencja. Już od najmłodszych lat dziewczęta powinny mieć równy dostęp do narzędzi cyfrowych, nauki programowania oraz zajęć rozwijających umiejętności rozwiązywania problemów.
Szkoły odgrywają w tym procesie kluczową rolę, oferując inkluzyjną edukację w obszarze STEM, wolną od stereotypów płciowych sugerujących, że technologia jest „domeną mężczyzn”. Dzięki temu możliwe jest budowanie większej pewności siebie wśród dziewcząt oraz zachęcanie ich do rozwijania kompetencji technologicznych.
Zwiększanie pewności siebie u młodych kobiet
Raport OECD „ABC równości płci w edukacji: zdolności, zachowanie, pewność siebie” wskazuje, że nawet gdy chłopcy i dziewczęta posiadają podobne umiejętności matematyczne i naukowe, ich podejście do nauki oraz aspiracje dotyczące przyszłości znacząco się różnią. Różnice te mają istotny wpływ na decyzje dotyczące dalszej edukacji oraz wyboru ścieżki zawodowej.
Z raportu wynika również, że dziewczęta często wykazują niższy poziom pewności siebie niż chłopcy w odniesieniu do rozwiązywania zadań matematycznych i naukowych. Co więcej, dziewczęta – nawet te osiągające bardzo dobre wyniki w nauce – częściej deklarują silny niepokój związany z matematyką, co może zniechęcać je do wybierania kierunków związanych z naukami ścisłymi i technologią.
Programy mentorskie
Programy mentorskie, kobiece wzorce do naśladowania w dziedzinie technologii oraz praktyczne doświadczenia związane z robotyką i programowaniem mogą pomóc dziewczętom w budowaniu pewności siebie oraz rozwijaniu zainteresowania tymi obszarami. Ważne jest również, aby rodziny i społeczności wspierały ciekawość poznawczą oraz ambicje dziewcząt związane z technologią. Brak równego udziału kobiet w tworzeniu systemów sztucznej inteligencji może prowadzić do utrzymywania się uprzedzeń związanych z płcią. W takiej sytuacji technologie mogą nadal odzwierciedlać perspektywy jedynie ograniczonej grupy osób, co zwiększa ryzyko powielania istniejących nierówności.
Więcej kobiet w branży ICT
Transformacja cyfrowa przyniosła wiele nowych i interesujących możliwości rozwoju. Nie wszyscy jednak mają do nich równy dostęp. Dla części osób świat cyfrowy wciąż pozostaje trudno dostępny, dla innych korzystanie z technologii jest zbyt kosztowne. Są też osoby, które nie zostały wyposażone w umiejętności niezbędne do pełnego uczestnictwa w społeczeństwie cyfrowym.
Według danych UNESCO (2017) kobiety nadal są znacząco niedoreprezentowane w dziedzinach STEM, szczególnie w zaawansowanych obszarach technologicznych, takich jak sztuczna inteligencja. Na świecie kobiety stanowią mniej niż 30% wszystkich naukowców.
Jednocześnie decydenci, zwłaszcza w regionach i środowiskach znajdujących się w trudniejszej sytuacji społeczno-ekonomicznej, powinni zwracać szczególną uwagę na rozwój edukacji cyfrowej. Brak podstawowych kompetencji cyfrowych sprawia, że możliwości oferowane przez nowe technologie pozostają dla wielu osób – zwłaszcza z grup defaworyzowanych – niewykorzystane. Nowe technologie będą miały szczególnie duży wpływ na osoby korzystające z pomocy społecznej oraz pracowników wykonujących powtarzalne zadania, które w przyszłości mogą zostać zastąpione przez automatyzację i roboty.
Projekt Girls Code It Better (GCIB)
Girls Code It Better (GCIB) to bezpłatny, 45-godzinny projekt edukacyjny, którego celem jest zachęcanie dziewcząt do odkrywania cyfrowej kreatywności oraz przedsiębiorczości, ze szczególnym uwzględnieniem technologii i ścieżek kariery w obszarze STEM. Program został uruchomiony w 2014 roku i jest realizowany w szkołach średnich w formie zajęć międzyszkolnych oraz pozalekcyjnych. Głównym celem projektu jest przeciwdziałanie stereotypom dotyczącym roli dziewcząt w dziedzinie technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT) poprzez wprowadzanie uczestniczek w świat projektowania i tworzenia z wykorzystaniem technologii już w młodym wieku. W ramach programu organizowane są pozalekcyjne kluby popołudniowe dla dziewcząt w wieku od 11 do 18 lat uczęszczających do szkół podstawowych (starszych klas) oraz średnich. Zajęcia odbywają się w grupach liczących około 20 uczestniczek i są prowadzone przez wykwalifikowanego trenera.
Nadchodzą roboty. Co z nimi zrobimy? RoboHub Bukareszt
RoboHub Bukareszt to centrum, w którym dzieci – w tym niektóre pochodzące ze środowisk defaworyzowanych – mają możliwość kontaktu z nowymi technologiami i nauki ich obsługi. Założycielka pierwszej rumuńskiej firmy zajmującej się humanoidalnymi robotami i usługami, Ana Maria Stancu, została w zeszłym roku wyróżniona przez międzynarodową stronę robohub.org jako jedna z 50 kobiet w dziedzinie robotyki.
Stancu podkreśla znaczenie nauki podstawowych umiejętności informatycznych: „Nie mogę nauczyć młodego człowieka obsługi automatyzacji procesów robotycznych, jeśli nie wie, jak otworzyć laptopa”. Jak dodaje, obecnie tracone są głównie miejsca pracy osób, które nie miały dostępu do edukacji ani technologii. W odpowiedzi na te wyzwania Ana Maria Stancu promuje edukację cyfrową wśród decydentów, łącząc ją z praktycznym podejściem „od podstaw” = organizując pokazy i programy szkoleniowe dla dzieci oraz nauczycieli.
Do Rumunii sprowadziła m.in. uśmiechniętego robota ESCU o niebieskich oczach, który wita uczestników konferencji, oraz psa-robota NERO, który monitoruje stan upraw na polu i powiadamia rolników o pierwszych oznakach chorób roślin.
Podnoszenie świadomości wśród młodych dziewcząt na temat inicjatyw UE dotyczących cyfryzacji sprzyjającej włączeniu społecznemu
Chociaż kobiety stanowią 51% populacji Unii Europejskiej, tylko jedna na trzy absolwentki kierunków STEM oraz jedna na pięć specjalistek ICT pracuje w swoich dziedzinach. Od 2015 roku odsetek kobiet zatrudnionych w sektorze ICT nie uległ znaczącej zmianie. W związku z tym w Europie wciąż konieczne są dalsze działania mające na celu poprawę reprezentacji kobiet w tych obszarach.
Integracja cyfrowa to inicjatywa ogólnounijna, której celem jest zapewnienie wszystkim obywatelom możliwości pełnego uczestnictwa w cyfrowym świecie oraz czerpania z niego korzyści, w tym poprzez wyrównywanie szans edukacyjnych i zawodowych dla dziewcząt i kobiet.
Działania w zakresie umiejętności cyfrowych ukierunkowane na kobiety i dziewczęta
W ramach corocznych Europejskich Nagród za Umiejętności Cyfrowe (EDSA – European Digital Skills Awards) istnieje kategoria „Kobiety w zawodach związanych z ICT”, poświęcona projektom mającym na celu zwiększenie liczby kobiet zatrudnionych w branży ICT oraz podnoszenie ich kwalifikacji w tej dziedzinie.
- Tydzień Kodowania UE (EU Code Week): europejska inicjatywa oddolna organizowana co roku w październiku, której celem jest zainteresowanie dzieci i młodzieży programowaniem, myśleniem komputerowym, robotyką oraz powiązanymi umiejętnościami cyfrowymi. Tydzień Kodowania aktywnie zachęca dziewczęta do udziału i promuje kobiety jako wzorce do naśladowania w karierach związanych z technologią.
- DigiEduHack flagowa inicjatywa w ramach planu działania na rzecz edukacji cyfrowej, umożliwiająca entuzjastom edukacji cyfrowej opracowywanie kreatywnych rozwiązań dla wyzwań systemów edukacyjnych. Program jest otwarty dla wszystkich uczestników, ze szczególnym naciskiem na przyciąganie młodzieży i dziewcząt, wspierając ich rozwój kompetencji cyfrowych.
Europejski Urząd ds. Sztucznej Inteligencji
Europejski Urząd ds. Sztucznej Inteligencji pełni rolę centrum wiedzy eksperckiej w obszarze AI w całej Unii Europejskiej, promując rozwój oraz wdrażanie rozwiązań opartych na sztucznej inteligencji, które przynoszą korzyści zarówno społeczeństwu, jak i gospodarce.
Urząd odgrywa kluczową rolę w realizacji polityki UE dotyczącej badań naukowych i innowacji. Wspiera rozwój oraz stosowanie godnej zaufania sztucznej inteligencji, jednocześnie chroniąc przed potencjalnymi zagrożeniami związanymi z jej wykorzystaniem.
Wnioski
Podsumowując, sztuczna inteligencja i robotyka mają potencjał, aby przyczynić się do ograniczenia uprzedzeń i dyskryminacji ze względu na płeć, jednak same w sobie nie są w stanie tego osiągnąć. Ich wpływ zależy od sposobu projektowania, jakości wykorzystywanych danych oraz etycznej odpowiedzialności osób odpowiedzialnych za ich tworzenie i wdrażanie.
Kluczowe znaczenie ma przygotowanie i wzmocnienie pozycji młodych dziewcząt, aby mogły aktywnie uczestniczyć w dziedzinach ICT, robotyki i sztucznej inteligencji. Tylko w ten sposób przyszłe technologie mogą być sprawiedliwe, inkluzywne i reprezentatywne. Połączenie innowacji technologicznych z edukacją, różnorodnością oraz przestrzeganiem standardów etycznych sprawia, że sztuczna inteligencja i robotyka mogą stać się skutecznymi narzędziami w walce o równouprawnienie płci.
Źródła
OECD (2015) The ABC of gender equality in education: Aptitude, behaviour, confidence. Paris: OECD Publishing.
https://www.right-to-education.org/resource/abc-gender-equality-education
https://digitalcitizenshipmap.eu/initiative/girls-code-it-better
https://digital-strategy.ec.europa.eu/ro/policies/women-digital
https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/policies/digital-inclusion